شهر جلفا

شهرستان جلفا از شهرهاي جلفا - هاديشهر (علمدار- گرگر) وسيه رود تشکيل مي گردد و داراي دو بخش مي باشد: که يکي بخش سيه رود شامل( دهستانهاي ديزمار غربي- نوجه مهر) وديگري بخش مرکزي شامل ( دهستانهاي ارسي- شجاع - داران) مي باشد

موقعيت جغرافيايي شهرستان جلفا :

جلفا شهر گمرکي و مرزي آذربيجان شرقي درجنوب ساحل رود مرزي ارس در 135 کيلومتري شمال مرند واقع شده است .اين شهر بين شهرستانهاي اهر- کليبر- مرند و ماکو قرار گرفته است . رود ارس در مرز ايران و جمهوري آذربيجان وارمنستان از شمال آن مي گذرد وپس از عهد نامه ترکمنچاي شهر جلفا به دو قسمت شمالي وجنوبي تقسيم و رود ارس از ميان اين دو بخش جلفا از غرب به شرق جريان دارد و جلفا با جمهوري خود مختار نخجوان همسايه وهم مرز مي باشد.

آب وهواي جلفا حالت خاصي دارد . تابستان آن گرم و زمستان آن متعادل است . به علت وجود کوهستان هاي بلند بادهاي مرطوب مديترانه اي و اقيانوس اطلس قدرت نفوذ نداشته و به اين علت باران کمتري مي بارد وپوشش گياهي فقيري دارد.

قدمت شهرستان جلفا و وجه تسميه آن:

جلفا در لغت به معني بافنده است . در قديم مرکز تربيت کرم ابريشم و مردم آن در توليد ابريشم پارچه هاي حرير تخصص داشتند و به دستور شاه عباس صفوي در حدود 3000 خانوار ارمني از جلفاي ارس به اصفهان کوچ نمودند تا در امر توليد و صدور ابريشم از راه خليج فارس که مهمترين کالاي صادراتي ايران آن روزگار بود فعاليت نمايند.

مهمترين آثار تاريخي جلفا کليساي سنت استپانوس که بنام کليساي (وانک) زيارتگاه معروف است و آسياب خرابه يکي از زيباترين مناطق ديدني آذربيجان شرقي است.

اقتصاد منطقه جلفا:

کار مردم کشاورزي و فعاليت اداري و گمرکي است . جلفا در سالهاي اخيربه علت فروپاشي اتحاد جماهير شوروي و ايجاد تسهيلات در تردد مرزي و تشکيل بازارچه هاي مرزي و وجود گمرک ايران وجمهوري آذربايجان و مبادله کالا ومسافر سبب جذب جمعيت فعال شده و سبب رونق تجارت صادرات و واردات کالا گرديده است و از شهرهاي مهاجر پذير استان به شمار مي رود.

موقعيت جغرافيائي هاديشهر (علمدار- گرگر):

هاديشهر (علمدار- گرگر) شهري از شهرستان جلفا که در جنوب ساحل رود ارس قرار گرفته است.

موقعيت جغرافيايي آن عبارت است از: (45 درجه و 40دقيقه) طول شرقي و ( 38 درجه و52 دقيقه) عرض شمالي واقع و ارتفاع آن از سطح دريا در حدود 1000 متر و فاصله اش تا شهر مرند 60 کيلومتر مي باشد.

------------------------------------------------------------------------------------------------------

ديدنيهاي تاريخي ماهان

شهر ماهان را با مقبره صوفي بزرگ شاه نعمت الله ولي و باغ شازده مي شناسند . اين شهر همچنين به واسطه مناره هاي زيباي خود مشهور است . مقبره شاه نعمت الله دو مناره بسيار زيبا دارد كه با كاشيهاي فيروزه اي بسيار زيبايي تزيين شده است .  آرامگاه شاه نعمت الله را احمد شاه دكني بنا گذاشت . در طي حكومت شاه عباس اول محمد شاه وناصرالدين شاه ساختمان آرامگاه تكميل شد . شاه نعمت الله ولي سالهاي بسياري را در آسيا به گشت و گذار گذراند تا از بُعد معنوي به كمال برسد و سرانجام در ماهان سكنا گزيد و بيست و پنج سال آخر عمر خود را در اين شهر گذراند در سال 1431 در گذشت و پس از وي فرقه شاه نعمت اللهي چونان نيروي روحاني فعالي همچنان به فعاليت خود ادامه مي دهد .در سال 1437 احمد شاه دكني – يكي از سر سپردگان شاه نعمت الله - گنبد اصلي را تكميل كرد . بررسي باغ شازده در ماهان كرمان The shazdeh Garden in Mahan Kerman مقدمه در اين مقاله به بررسي باغ شاهزده ماهان و نسبت اين باغ با سنت باغ سازي ايراني خواهيم پرداخت. آنچه در اين مقاله به عنوان الگوي مرجع باغ ايراني مورد اشاره قرار گرفته توضيح داده شده است. تاريخچه و موقعيت باغ شازده در 35 كيلومتري جنوب شرقي شهر كرمان و در دامنه شمالي كوه جوپار، در حاشيه شهر ماهان قرار گرفته است. ارتفاع متوسط شهر ماهان از سطح دريا حدود 1850 متر بوده و در عرض شمالي 30 درجه و 18 دقيقه و طول شرقي 57 درجه و 18 دقيقه واقع شده است. ارتفاع تقريبي باغ شازده 2 هزارمتر بالاتر از سطح درياست. فاصله باغ شازده با شهر ماهان 2 كيلومتر و فاصله آن با آستانه شاه نعمت الله به عنوان مركز شهر حدود 4 كيلومتر است. رودخانه كوچك تيگران از داخل اين باغ عبور مي كند. اين باغ در سال 1276 ش.توسط عبدالحميد فرمانفرما حاكم وقت كرمان ساخته شده است. بررسي ديوار باغ شازده در باغ شازده با وجود اين كه اقليم پيراموني نيمه بياباني و فاقد درخت بوده، از لحاظ پوشش گياهي و بته ها وضعيت مناسبي دارد. به استثناي بخش هاي شمالي و جنوبي كه به علت هم جواري با مسير آب تيگران تعدادي درخت خارج از باغ مشاهده مي شود، در شرق، غرب و شمال آن تمايز با محيط پيرامون كاملاً چشم گير بوده و ديوار دقيقاً به عنوان يك مرز بين دو دنياي متفاوت عمل مي كند. اگر چه به علت وضعيت خاص باغ و وجه نسبتاً سياسي آن به عنوان محل اسكان حاكم ايالت، شاهد برجك هاي نگهباني در بخش هايي از ديوار هستيم، ولي تيپ كلي ديوار تفاوت چنداني با ساير نمونه هاي هم عصر خود ندارد. تنها نكته قابل توجه اين است كه محدوده داخل باغ از تقارن كامل برخوردار بوده و فضاهاي عملكردي مانند برجك هاي نگهباني، فضاهاي مربوط به خدمه و حمام باغ از پوسته ديوار تجاوز كرده و در واقع پوسته خارجي باغ داراي شكلي غير متقارن است. آنچه در پيوند با ديوار و به عنوان عنصري مكمل بر جدايي باغ با محيط پيرامون افزوده و به عنوان يك كادر قوي عمل مي كند، درختان چناري است كه در داخل باغ و در مجاورت ديوار كاشته شده و خصوصاً از بيرون به تمايز باغ با محيط نيمه بياباني اطراف به شدت افزوده اند. تصاوير نشان دهنده هم سويي اين درختان با ديوار درباره ايجاد تمايز فوق الذكر و ايجاد چنين كادري پيرامون باغ هستند. علاوه بر اين، وجه بصري اين درختان با شاخ و برگ انبوه خود به عنوان آنچه فضاي سبز حفاظتي خوانده مي شود عمل كرده و با سايه خود محيط مناسب تري را براي كاشت گونه هاي ديگر گياه در باغچه هاي داخلي فراهم كرده اند، ضمن اين كه به همراه ديوار در برابر شن و گرد و خاك و باد، از باغ حفاظت مي كنند. در بخش جنوبي باغ، ديوار داراي شكلي مدور است كه اين مورد در ميان باغ هاي ايراني منحصر به فرد است. فضاي داخلي باغ از لحاظ اصول كلي باغ سازي با هندسه مشخص باغ ايراني انطباق دارد، در حالي كه پوسته خارجي ديوار به شكلي كاملاً آزاد و منطبق بر نيازهاي عملكردي حاكم شكل گرفته و در مجموع اين باغ را در ميان باغ هاي مشهور ايراني و نمونه هاي منسوب به باغ ايراني منحصر به فرد مي كند. در مورد باغ شازده بايد به نكته ديگري اشاره شود، يعني شيب باغ كه حدود 4/5 درصد است. ديوار كاملاً به موازات شيب ساخته شده و لبه فوقاني آن به جاي اين كه افقي باشد از شيب زمين تبعيت مي كند اين مورد نيز بر خلاف راه حل هاي متداول براي احداث ديوار است. به عنوان مثال مي توان به ديوار باغ هفت تنان در شيراز اشاره كرد. بررسي محيط پيرامون باغ شازده اگر چه در شهر ماهان شيب عمومي چندان زياد نيست، ولي باغ شازده با توجه به قرار گيري آن بر دامنه كوه جوپار داراي شيب قابل توجهي به ميزان 4/5 درصد است؛ به همين دليل راه حل هايي كه معمولاً براي طرح بندي باغ ايراني مورد استفاده قرار مي گيرد، الزاماً در آن كاربرد نداشته حتي در صورتي كه سازنده مي خواست از يك نمونه اصيل باغ الگو برداري كند، به علت همين شيب قادر به انجام آن نمي شد. با توجه به اختلاف ارتفاع حدود 15 متر، كه بين ابتدا و انتهاي باغ وجود دارد، براي تحقق چنين امري نياز به عمليات خاكي بسيار عظيمي بوده است. به همين دليل تبعيت از شيب محيط پيرامون مانند ديگر باغ هاي واقع شده در اراضي شيب دار اجتناب ناپذير به نظر مي رسيده است. محيط پيرامون باغ شازده با وجود پوشش گياهي مطلوب به استثناي حاشيه نهر تيگران فاقد درخت بوده و به تبع آن يكي از نقاط تمايز آن با چشم انداز عمومي منطقه و انبوه درختان داخل باغ است. از لحاظ تمايز با محيط بيرون در اين باغ دقيقاً با الگوي مرجع تطابق دارد، در حالي كه در باغ هاي منسوب به باغ ايراني چه در آگرا و چه در كشمير نمي توان چنين تمايزي را مشاهده كرد. هم چنين در باغ هاي غربي نيز تمايز باغ با محيط بيرون در اغلب موارد بر عكس اين مورد بوده و محيط خالي شده از درخت داخل باغ، در تمايز با محيط جنگلي و پردرخت بيرون است. صرف چنين تمايزي با محيط نمي تواند به عنوان بارزترين وجه باغ ايراني قلمداد شود، بايد خاطر نشان كنيم محيط پيرامون باغ ايراني به طور اعم و باغ شازده به طور اخص، زياد از لحاظ پوشش گياهي مشكل ندارد و عدم وجود درخت شاخص ترين وجه آن محسوب مي شود. بررسي نقش آب در باغ شازده در باغ شازده دو مقوله كاركرد اصلي آب به عنوان شبكه آبياري،و نقش تزييني آن را مي توان از هم جدا كرد قبل از پرداختن به اين مسئله مجدداً به چگونگي تامين آب باغ اشاره مي كنيم. همان گونه كه عنوان شد باغ شازده بر روي رودخانه كوچك تيگران، يكي از شبكه هاي اصلي آبياري شهر ماهان، احداث شده و مسير رودخانه از داخل باغ عبور مي كند. آب قبل از ورود به داخل باغ به دو قسمت تقسيم مي شود. بخشي از آن به منبع بزرگي كه حدود 200 متر با باغ فاصله دارد رفته و از آن جا از طريق مسير زير زميني به فواره هاي اصلي باغ مي رسد، بخش ديگر آب از طريق جوي آب مستقيماً وارد باغ شده و در آن جريان پيدا مي كند. اين بخش از آب، قبل از رسيدن به باغ از مقسمي كه در بالاي باغ قرار دارد عبور كرده و سيستم توزيع آب براي استفاده كنندگان پايين دست در اين مقسم سازمان دهي مي شود. از يك سو بخشي از آب، كه به منبع بالاي باغ هدايت شده، از طريق لوله هاي زير زميني وارد فواره هاي حوض ها شده و با توجه به اختلاف ارتفاع حدود 15 متر نسبت به حوض اصلي، اين فواره هاي داراي ارتفاع زيادي نسبت به فواره ها در ديگر باغ هاي ايراني بوده و نمونه مشابه آن ها را نمي توان يافت. از سوي ديگر بايد به آبي كه از طريق جوي وارد باغ مي شود، توجه كرد. اين آب بعد از ورود به باغ به دو بخش تقسيم مي شود. بخش اول كه كاركرد تزييني دارد. وارد محور اصلي و خيابان مركزي باغ شده و در تلفيق بافواره ها به آب تزييني شكل مي دهد كه شامل دو حوض در ابتدا و انتهاي مسير و مجموعه اي از آبشارهاست كه همگي در محوري خطي سازمان دهي شده اند. بخش ديگر نيز در دو جوي حاشيه محور اصلي و يا دو جوي فرعي حاشيه ديوار جريان پيدا مي كند. در نهايت و در انتهاي مسير، كليه آب هاي فوق الذكر وارد يك حوض شده و از آن جا از طريق مسير زير زميني به حوض بزرگ ديگري كه در خارج باغ قرار دارد هدايت شده و مجدداً در مسير معمولي خود به سمت شهر ماهان هدايت مي شوند. يكي از تفاوت هاي مهمي كه باغ شازده با الگوي مرجع دارد قرار گيري آن بر روي شيب قابل توجه دامنه كوه جوپار است. به همين دليل بر خلاف الگوي مرجع، كه بر روي زمين مسطح قرار داشته، و برخي از ديگر نمونه ها مانند باغ فين كاشان است كه به علت عدم وجود اختلاف ارتفاع زياد بين مظهر آب و تراز باغ، فواره ها داراي جهندگي مشابه باغ شازده نيستند. در باغ شازده تنها يك مورد است كه فواره به شكل قابل مقايسه با الگوي مرجع مشاهده مي شود، و آن در حوضي است كه در خارج محوطه حوض قرار دارد، به علت اختلاف كم ارتفاع كم بين اين حوض با پايين ترين حوض داخل باغ، فواره موجود در آن كاملاً مشابه با الگوي مرجع و يا باغ هايي مانند فين كاشان است. حوض ها نيز به علت اين كه اصولاً باغ بر مسير يك رودخانه هر چند كوچك ولي دايمي ساخته شده، صرفاً داراي وجه تزييني بوده و كاركردي به عنوان منبع آب بر آن ها مترتب نيست، در واقع اين حوض ها به علت عمق كم، بيش تر در مقوله آب نما قرار مي گيرند. لازم به ذكر است كه يكي از نوآوري ها و ابداعات منحصر به فرد در باغ شازده در حوض ها شكل گرفته است. در نگاه اول تعداد اين حوض ها سه عدد است، يك حوض خارج باغ و دو حوض ديگر در ابتداي ورودي و مجاور ساختمان اصلي در بالاترين تراز خيابان باغ. آنچه به عنوان نهر واقع در محور اصلي به نظر مي رسد، در اصل تركيب هوشمندانه اي از آب نماست كه با تمهيداتي منحصر به فرد در تلفيق با همين تعداد آبشار، به يكي از هنرمندانه ترين جلوه هاي باغ سازي در ايران شكل داده است. آبشار به عنوان يكي از عناصر باغ از ويژگي هاي اصلي باغ هاي تيموريان در منطقه كشمير هند محسوب مي شود، ولي همان گونه كه عنوان شد در نمونه الگو با توجه به مسطح بودن باغ، مرجع آبشار را نمي توان مشاهده كرد. در ساير باغ هاي منسوب به باغ ايراني كه در محوطه هاي مسطح اجرا شده اند نيز نمي توان آبشار را ملاحظه كرد. اگر چه آبشارها با توجه به صداي جريان دايم آب و افزايش ميزان تبخير و در نتيجه كاهش ميزان دما، داراي نقش بسيار مهمي در باغ هاي واقع در اراضي شيب دار بوده اند، ولي بين نمونه هاي ساخته شده توسط تيموريان، در كشمير هند، يا باغ شازده تفاوت هاي عميق ديگري نيز وجود دارد كه در دو وجه خلاصه مي شود. يكي از اين دو وجه جاري شدن آبشار روي سطح شيب دار است كه به علت وجود برجستگي هايي در آن، ميزان صداي زيادتري نسبت به حالت معمولي ايجاد مي شود. و وجه دوم نيز نورپردازي به وسيله شمع و يا فانوس، در فرورفتگي هايي است، كه پشت سطح آبشار ايجاد شده اند. اگر چه گزارش هاي از نورپردازي به شكل ديگري در باغ هاي ايراني در دست است، ولي در مجموع در باغ شازده آبشارها كاملاً ساده بوده و استفاده از ابداعات تيموريان در باغ شازده مشاهده نمي شود. تنها نكته قابل ذكر درباره آبشارها، همان تمهيدي است كه با وجود ميزان كم آب باعث مي شود آبشارها بسيار عريض به نظر برسند.                 بررسي فضاي سبز در باغ شازده همان گونه كه عنوان شد، مهم ترين تمايز باغ شازده با محيط پيرامون، تفاوت محسوس در ميزان درختان است. در اين باغ نيز مانند ديگر باغ هاي ايراني درختان سايه دار در امتداد شبكه هاي آبياري سازمان دهي شده و از سوي ديگر درختان سايه دار، هم سو با ديوار با يك كادر بندي قوي مرتبط با ديوار شكل داده اند. كادره كردن باغ به وسيله درختان و انطباق هندسه درختان با ديوار پيراموني حتي در مجاورت ديوار منحني شكل جنوبي باغ نيز رعايت شده و درختان سايه دار، هم سو با ديوار و در مسيري كه كمان يك دايره هم مركز با ديوار محسوب مي شود كاشته شده اند. در باغ شازده همانند الگوي مرجع مي توان شاهد نوع دوم از درختان يعني درختان ميوه بود كه بيش تر در باغچه هاي كاشته مي شوند. بر خلاف اكثر درختان سايه دار كه مجاورت با آب دائم مناسب ترين محيط براي كشت آن هاست، اغلب درختان ميوه به آبياري دوره اي نياز داشته و به همين دليل باغچه ها محيط مناسبي براي كشت آنها به شمار مي روند. در باغچه ها اين درختان، بر خلاف نظمي كه در مورد درختان سايه دار عنوان شد. بدون نظم خاص كاشته شده و هدف ازكاشت آنها بيشتر استفاده از ميوه ها بوده و در باغ شازده، هيچ گونه هدف مرتبط با ويژگي با ويژگي هاي بصري و زيبايي شناسانه درباره آن ها مد نظر نبوده است. گل كاري در باغ شازده نيز در خيابان اصلي، مجاور حوض ها و در سايه درختان صورت گرفته است. در باغ شازده بر خلاف باغ الگوي مرجع، كاشت درختان محدود به باغ نيست. همان گونه كه قبلاً عنوان شد، درختان در الگوي مرجع كاملاً در انطباق با ديوار، باغ را كادره كرده و به عنوان يك چهارچوب اكيد براي كليت باغ عمل مي كنند. ولي استثناي مهم در اين باره وجود دارد كه مي تواند به عنوان يك نوآوري در طراحي باغ شازده مورد اشاره قرار گيرد. در بخش شمالي باغ و مجاور ورودي و در امتداد خيابان باغ، درختان مربوط به كادر بندي قطع شده و درخت كاري خيابان اصلي باغ به بيرون ادامه يافته است. در باغ شازده نيز مانند الگوي مرجع، بيش تر درختان با هندسه كلي باغ انطباق داشته و در خطوط (درختان سايه دار) و يا سطوح (درختان باغچه ها) مشاهده مي شوند. در واقع درختان بيش از آن كه در قالب يك كاراكتر بوده و به صورت انفرادي نقشي را در طرح بندي كلي باغ ايفا كنند، به شكل تيپ بوده و در گروه بندي هاي مختلف سازمان دهي شده اند؛ تنها يك مورد منحصر به فرد را مي توان مورد اشاره قرارداد و آن درخت كاجي است كه در امتداد محور اصلي ساختمان و در جنوب ساختمان اصلي قرار گرفته و به عنوان نقطه كانوني كل هندسه باغ عمل مي كند. اگر موقعيت اين درخت و كاشت آن را هدفمند و از پيش طراحي شده بدانيم، مي توانيم آن را به عنوان يكي از منحصر به فردترين جلوه هاي باغ سازي در ايران قلمداد كنيم. ولي زماني كه به موقعيت درخت در حياط جنوبي باغ توجه كنيم، هدف مند بودن چنين موقعيتي را نمي توان با قاطعيت مورد تاييد قرار داد. بررسي سايه در باغ شازده ويژگي ديگري كه در اين باغ بايد مورد اشاره قرار گيرد. انطباق سايه با هندسه ساختاري باغ است. سه عامل سايه، درختان و شبكه آبياري به گونه اي هم سو به هندسه ساختاري باغ شكل داده اند. اين ويژگي نيز از مواردي است كه نشان دهنده هم سويي اين باغ با الگوي مرجع به گونه اي تمام عيار است. اين مقوله را مي توان يكي از مهم ترين و متداول ترين ويژگي هاي باغ هاي اصيل ايراني دانست كه جدا كننده اين باغ ها از باغ هاي منسوب به باغ ايراني در ديگر اقليم هاست. در نهايت همان گونه كه در بخش قبل اشاره شد، بايد به نقش منطبق بر الگوي مرجع در اين باغ در ارتباط با ايجاد محيط مناسب براي كشت گل ها، اشاره كنيم. سايه درختان سرو و چنار در خيابان اصلي، در تلفيق با ميزان رطوبت مناسب ناشي از عبور آب، مناسب ترين محيط را براي احداث باغچه هاي گل در باغ ايجاد كرده است. به هر حال در اين باغ، چه در طرح بندي اوليه و چه در وضعيت امروزي از نقطه نظر نقش سايه، يكي از نمونه هاي منحصر به فرد را، كه بيش ترين انطباق را با الگوي مرجع دارد، مي توان مشاهده كرد. بررسي هندسه اعمال شده بر باغ شازده در خاتمه به بررسي نقش هندسه اعمال شده بر باغ شازده مي پردازيم. در اين باغ از لحاظ طرح بندي كلي اعمال شده بر هندسه باغ نمي توان شاهد هندسه اي چهارقسمتي بود. در الگوي مرجع، چهارجوي آب، از حوضي كه به وسيله فواره اي در مركز آن آبياري مي شد، به چهار سمت باغ در جريان بود. در تحليل نهايي مرتبط با موضوع فوق بايد گفت كه هندسه اعمال شده بر باغ شازده مانند الگوي مرجع ساختاري و شفاف بوده و انطباق درختان، شبكه آبياري و سازمان دهي سايه، مانند ديگر باغ هاي ايراني از ويژگي هاي بارز آن هستند. اين هندسه داراي دو نقطه كانوني بوده و يك محور خطي قوي اين دو نقطه را به يكديگر وصل مي كند، و نقطه كانوني اصلي يعني ساختمان جنوبي به انضمام درخت كاج مجاور آن داراي نقش بسيار مهم تري نسبت به ساختمان شمالي يعني سردر ورودي است. به همين دليل، اگر منشاء هندسه اعمال شده بر باغ را ساختمان جنوبي فرض كنيم، نه الگوي باغ مرجع را مشاهده خواهيم كرد و نه الگوي حاكم بر نمونه هاي غربي معاصر باغ شازده را، وجود دو حياط و محور اصلي بين آن دو، هندسه اي متفاوت با ساير نمونه هاي هم عصر را ايجاد كرده و بارزترين وجه آن را منظره اي تشكيل مي دهد كه در آن درختان مجاور خيابان اصلي به عنوان كادر بصري به منظره محدود و يك نقطه اي شكل داده اند. منظره يك نقطه اي به ساختمان ورودي و در پس زمينه آن كوه سيرچ را شاهد خواهيم بود و اگر اين موقعيت در ابتداي ورودي باغ باشد، ساختمان اصلي، درخت كاج منطبق بر محور اصلي و در پس زمينه آن ها كوه جوپار، كه همگي در رديف درختان منظم حاشيه خيابان كادر شده اند، موضوع منظره يك نقطه اي خواهند بود. بارزترين عنصر بصري در هندسه باغ را تك درخت كاجي تشكيل مي دهد كه در جنوب ساختمان اصلي قرار گرفته و به عنوان نقطه كانوني، منظره فوق را تشكيل مي دهد.